Logopeda zajmuje się wymową, ale także funkcjami, które mają wpływ na rozwój zgryzu: połykaniem, oddychaniem, żuciem i spoczynkową pozycją języka. W gabinecie o profilu ortodontycznym terapia logopedyczna często uzupełnia leczenie aparatem, bo nieprawidłowe nawyki mięśniowe mogą utrudniać przesuwanie zębów i sprzyjać nawrotom wady.
Z terapii korzystają dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, młodzież oraz dorośli. Zdarza się, że wada wymowy i wada zgryzu mają wspólną przyczynę, na przykład język, który w spoczynku leży między zębami. Wtedy dobrze, gdy logopeda i ortodonta znają nawzajem swoje ustalenia i planują leczenie w uzgodnionej kolejności.
Z czym przychodzą pacjenci
- seplenienie, w tym seplenienie międzyzębowe
- nieprawidłowa wymowa głosek „sz”, „ż”, „cz”, „dż”, „r”
- nieprawidłowe połykanie, wsuwanie języka między zęby
- oddychanie przez usta i otwarte usta w spoczynku
- skrócone wędzidełko języka
- przygotowanie do leczenia ortodontycznego i utrwalenie jego efektu
Objawy, na które warto zwrócić uwagę
Sygnałem do konsultacji mogą być: język widoczny między zębami podczas mówienia lub połykania, stale otwarte usta, chrapanie, częste infekcje górnych dróg oddechowych, ślinienie się u starszego dziecka, trudności z gryzieniem twardych pokarmów albo długie ssanie kciuka lub smoczka. Jeśli dziecko po 5. roku życia nadal nie wymawia poprawnie większości głosek, warto umówić się na badanie.
U dorosłych powodem wizyty bywa seplenienie, które przeszkadza w pracy, napięcie mięśni twarzy, trudność z połykaniem tabletek lub skierowanie od ortodonty. Nie trzeba czekać, aż problem się nasili. Konsultacja pomaga ocenić, czy terapia jest potrzebna i jaki ma mieć zakres.
Pierwsza wizyta
Na pierwszym spotkaniu logopeda rozmawia z pacjentem lub rodzicem o rozwoju mowy, nawykach, chorobach i dotychczasowym leczeniu. Następnie ocenia budowę i sprawność warg, języka, podniebienia i żuchwy, sposób oddychania, połykania i żucia oraz wymowę poszczególnych głosek. Na tej podstawie przygotowuje plan terapii i omawia, czy potrzebna jest konsultacja ortodontyczna, laryngologiczna lub inna.
Na pierwszą wizytę możesz zabrać ulubioną przekąskę dziecka i kubek. Logopeda czasem obserwuje, jak dziecko gryzie i pije.
Jak wygląda terapia
Terapia składa się z regularnych spotkań, zwykle raz w tygodniu lub raz na dwa tygodnie, trwających od 30 do 45 minut. Podczas zajęć pacjent wykonuje ćwiczenia warg i języka, ćwiczenia oddechowe i ćwiczenia prawidłowego połykania, a potem uczy się poprawnej wymowy głosek w sylabach, słowach i zdaniach. U dzieci zajęcia mają formę zabawy, żeby utrzymać uwagę i chęć do pracy.
Każda głoska ma swoją kolejność ćwiczeń. Najpierw usprawnia się narządy mowy i uczy prawidłowej pozycji języka, potem wywołuje głoskę w izolacji, a następnie utrwala ją w coraz dłuższych wypowiedziach. Ostatni etap to używanie poprawnej wymowy w swobodnej rozmowie, który zwykle trwa najdłużej.
Ćwiczenia w domu
Efekt terapii w dużej mierze zależy od ćwiczeń między wizytami. Logopeda przekazuje zestaw krótkich ćwiczeń do wykonywania codziennie, zwykle po kilka minut kilka razy dziennie. U dzieci ważny jest udział rodzica, który przypomina o ćwiczeniach i pilnuje prawidłowej pozycji języka i warg w ciągu dnia.
- codzienne, krótkie sesje zamiast jednej długiej raz w tygodniu
- ćwiczenia przed lustrem, żeby widzieć ruch języka
- zwracanie uwagi na zamknięte usta w spoczynku
- notowanie postępów i trudności do omówienia na kolejnej wizycie
Ile trwa terapia
Czas terapii zależy od rodzaju wady, wieku pacjenta, współpracy i regularności ćwiczeń. Proste zaburzenia wymowy bywają korygowane w kilka tygodni, a terapia połykania i oddychania trwa zwykle kilka miesięcy. Logopeda okresowo ocenia postępy i dostosowuje plan. Terapia jest bezbolesna i nie wymaga znieczulenia.
Przerwy w ćwiczeniach, na przykład w czasie wakacji, mogą spowolnić postępy, ale zwykle nie oznaczają powrotu do punktu wyjścia. Warto wtedy utrzymać choć krótkie codzienne ćwiczenia i poinformować logopedę o przerwie, żeby mógł dostosować plan.
Współpraca z ortodontą
Język, który podczas połykania wciska się między zęby, może utrudniać zamknięcie zgryzu otwartego, a po zdjęciu aparatu sprzyjać nawrotowi wady. Oddychanie przez usta wpływa na kształt szczęki i ustawienie zębów. Terapia logopedyczna usuwa takie przyczyny, a aparat koryguje ustawienie zębów. Czasem terapię zaczyna się przed leczeniem ortodontycznym, czasem prowadzi równolegle, a często także po zdjęciu aparatu, w okresie retencji.
Logopeda i ortodonta wymieniają się informacjami o postępach. Ortodonta może zastosować elementy aparatu, które przypominają językowi o właściwej pozycji, a logopeda dobiera ćwiczenia do aktualnego etapu leczenia. Taka współpraca pomaga utrzymać efekt po zakończeniu noszenia aparatu.
Jeśli nosisz aparat, powiedz logopedzie, jaki to aparat. Niektóre ćwiczenia trzeba dostosować do zamków, łuków lub płytki.
Profilaktyka
- odstawienie smoczka i butelki w wieku zaleconym przez lekarza
- podawanie dziecku pokarmów wymagających gryzienia i żucia
- picie z otwartego kubka lub przez słomkę zamiast z butelki ze smoczkiem
- leczenie przyczyn oddychania przez usta, na przykład przerośniętego migdałka
- kontrola rozwoju mowy i zgryzu przed rozpoczęciem szkoły
Od czego zależy koszt
Koszt zależy od rodzaju wizyty, czyli diagnozy lub sesji terapeutycznej, liczby spotkań oraz czasu trwania terapii. Po pierwszej wizycie logopeda przedstawi plan i orientacyjną liczbę spotkań.
