Zgryz krzyżowy to wada, w której zęby górne i dolne nie pasują do siebie w poprzek. Zwykle górne zęby boczne, które powinny lekko zachodzić na dolne od zewnątrz, znajdują się po ich wewnętrznej stronie. Może dotyczyć jednej strony łuku, obu stron albo pojedynczego zęba. Często towarzyszy mu przesunięcie żuchwy w bok i przesunięcie środka uśmiechu.
Ta strona wyjaśnia, jak rozpoznać zgryz krzyżowy, skąd się bierze, dlaczego u dzieci warto leczyć go wcześnie i jak wygląda leczenie w różnym wieku. To informacje ogólne. O rodzaju wady i sposobie leczenia lekarz decyduje po badaniu i diagnostyce.
Czym jest zgryz krzyżowy
Najczęstszą przyczyną zgryzu krzyżowego jest zbyt wąska szczęka. Gdy górny łuk jest węższy od dolnego, zęby nie mogą się prawidłowo zetknąć, więc żuchwa odruchowo przesuwa się w bok, by znaleźć stabilne zamknięcie. Taki zgryz nazywa się krzyżowym z przemieszczeniem żuchwy. Wada może też wynikać z asymetrii kości lub z ustawienia pojedynczych zębów.
Wyróżnia się zgryz krzyżowy jednostronny, obustronny oraz częściowy, obejmujący pojedyncze zęby. Szczególną postacią jest zgryz przewieszony, w którym górne zęby boczne zachodzą na dolne zbyt mocno od zewnątrz. Każdy z tych rodzajów lekarz leczy w inny sposób, dlatego samo określenie zgryz krzyżowy nie wystarcza do zaplanowania leczenia.
Jak go rozpoznać
- po jednej stronie dolne zęby boczne zachodzą na górne
- środek dolnych jedynek nie pokrywa się ze środkiem górnych
- przy zamykaniu ust żuchwa przesuwa się w bok
- broda wydaje się przesunięta, a uśmiech niesymetryczny
- dziecko żuje głównie po jednej stronie
Poproś dziecko, by powoli zamknęło usta, i obserwuj brodę. Jeśli w ostatniej chwili przeskakuje w bok, warto pokazać to ortodoncie.
Skąd się bierze
Zwężenie szczęki często wiąże się z oddychaniem przez usta, na przykład przy przerośniętym trzecim migdałku lub alergii. Język leży wtedy nisko i nie poszerza podniebienia od środka. Do wady przyczyniają się też długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka, przedwczesna utrata zębów mlecznych i nieprawidłowe połykanie. Rolę odgrywają także czynniki dziedziczne i asymetryczny wzrost kości.
Skutki braku leczenia
U dziecka przesunięta żuchwa przyzwyczaja się do nowej pozycji i może zacząć rosnąć asymetrycznie. Z czasem asymetria może przenieść się z zębów na kości twarzy. Nierówne obciążenie sprzyja ścieraniu zębów, obniżaniu się dziąseł przy zębach w zgryzie krzyżowym oraz przeciążeniu stawów skroniowo-żuchwowych. Zwężona szczęka często oznacza też brak miejsca dla zębów i stłoczenie.
Jak wygląda diagnostyka
Lekarz ocenia symetrię twarzy, zgryz i ruchy żuchwy, sprawdzając, czy przesunięcie wynika z zębów, czy z kości. Pantomogram pokazuje zęby i ich zawiązki, a zdjęcie cefalometryczne położenie kości. W niektórych przypadkach, szczególnie u dorosłych z asymetrią, lekarz może zlecić tomografię. Skan i zdjęcia uzupełniają dokumentację. Przy oddychaniu przez usta potrzebna bywa konsultacja laryngologiczna.
Po zebraniu dokumentacji lekarz omawia, czy wada wynika ze zwężenia szczęki, z asymetrii kości, czy z ustawienia zębów, i jakie są możliwości leczenia w danym wieku. U dzieci wyjaśnia też, jak dbać o aparat do poszerzania i jak przekręcać śrubę. U dorosłych może zaproponować dodatkowe konsultacje, na przykład z chirurgiem.
Leczenie w różnym wieku
U dzieci najczęściej poszerza się szczękę aparatem ruchomym ze śrubą lub aparatem stałym na podniebieniu. W okresie wzrostu szew pośrodkowy podniebienia jest jeszcze podatny, więc poszerzenie dotyczy także kości. U młodzieży i dorosłych szew stopniowo kostnieje, dlatego stosuje się aparat stały lub nakładki, czasem poszerzenie wspomagane mini-implantami. Przy dużym zwężeniu u dorosłego lekarz może rozważyć zabieg chirurgiczny.
- dzieci: aparat ruchomy ze śrubą lub aparat stały do poszerzania szczęki
- młodzież: aparat do poszerzania, potem aparat stały
- dorośli: aparat stały lub nakładki, czasem poszerzenie z mini-implantami lub chirurgia
Ile trwa leczenie
Samo poszerzanie szczęki u dziecka trwa zwykle kilka tygodni do kilku miesięcy, a następnie aparat utrzymuje efekt przez pewien czas. Całe leczenie, razem z dalszym ustawianiem zębów, trwa zwykle od roku do dwóch lat. U dorosłych bywa dłuższe. Czas zależy od wieku, wielkości zwężenia i tego, czy udało się wyeliminować przyczynę, na przykład oddychanie przez usta.
U dzieci leczenie bywa dwuetapowe. Pierwszy etap, w okresie zębów mlecznych lub mieszanych, służy poszerzeniu szczęki i usunięciu przesunięcia żuchwy. Drugi, jeśli jest potrzebny, po wymianie zębów, służy ustawieniu zębów stałych. Między etapami dziecko pozostaje pod obserwacją.
Retencja i nawrót
Po poszerzeniu szczęki tkanki mają skłonność do powrotu, dlatego aparat pozostaje w ustach jeszcze jakiś czas po zakończeniu aktywnego poszerzania. Po leczeniu zakłada się retainery. Ryzyko nawrotu rośnie, jeśli utrzymuje się oddychanie przez usta lub niskie ułożenie języka. Lekarz ustala czas retencji i harmonogram kontroli.
Śrubę aparatu ruchomego przekręcaj dokładnie tak, jak zalecił lekarz. Zapisuj w kalendarzu każdą regulację, żeby nie pominąć ani nie powtórzyć obrotu.
Kiedy przyjść do ortodonty
Zgryz krzyżowy u dziecka, zwłaszcza z przesunięciem żuchwy, warto pokazać ortodoncie jak najwcześniej, nawet w wieku przedszkolnym. Lekarz oceni, czy leczenie należy zacząć od razu. Kontrolę zaleca się najpóźniej około 6–7 roku życia. Dorośli mogą zgłosić się w każdym wieku, także przy bólach stawów lub asymetrii. Konsultację w Krakowie możesz umówić telefonicznie.
